Cách mạng Tháng 8 năm 1945, làn sóng cách mạng dâng cao và chỉ trong ít tuần đã giành chính quyền trên cả nước, mở kỷ nguyên độc lập. Bài viết dưới đây của KidsUP sẽ tóm tắt súc tích hành trình từ tiền khởi nghĩa đến Tổng khởi nghĩa và ngày 2/9, giúp bạn nắm nhanh vì sao thắng lợi ấy vang dội và mang tầm vóc bước ngoặt.
Trước thềm Cách mạng tháng Tám, Việt Nam chịu đồng thời ách thực dân–phát xít và một cuộc khủng hoảng xã hội kéo dài. Trong khi đó lực lượng cách mạng lớn mạnh, tạo nền tảng cho bước ngoặt giành chính quyền.
Sau cuộc đảo chính 9/3/1945, Nhật gạt Pháp để nắm Đông Dương, bộ máy cai trị chồng chéo và rối loạn, chính quyền bù nhìn yếu kém. Chính sách vơ vét lúa gạo, cưỡng bức canh tác đay–thầu dầu, cộng thêm chiến tranh làm đứt gãy vận chuyển đã đẩy miền Bắc và Bắc Trung Bộ vào nạn đói 1945, cướp đi sinh mạng của hàng triệu người.
Chợ búa tiêu điều, sản xuất đình đốn, thuế khóa nặng nề khiến đời sống kiệt quệ, niềm tin vào các chính quyền đương thời suy sụp. Từ thực tế ấy, làn sóng “phá kho thóc cứu đói”, tương trợ lẫn nhau và các cuộc mít-tinh đòi quyền sống nở rộ, lòng dân dồn về cách mạng như con đường tự cứu mình và dân tộc.
Việt Minh (thành lập 1941) phát triển hệ thống tổ chức từ trung ương đến thôn xã, dựa vào căn cứ Việt Bắc (Cao–Bắc–Lạng…) và nhiều vùng căn cứ, bàn đạp ở đồng bằng. Các hội cứu quốc (nông dân, công nhân, thanh niên, phụ nữ…), tự vệ cứu quốc và lực lượng vũ trang nòng cốt như Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (12/1944) mở rộng hoạt động, vừa tuyên truyền vừa vũ trang tự vệ.
Báo chí–tuyên truyền (như Cứu Quốc), truyền đơn, loa đài, hội họp bí mật và mít-tinh công khai giúp phổ biến cương lĩnh độc lập dân tộc, nâng cao giác ngộ và kỷ luật tổ chức. Nhờ mạng lưới cơ sở mật, liên lạc an toàn và những chính quyền cách mạng “tiền khởi nghĩa” ở một số địa phương, Việt Minh tạo được thế chủ động, sẵn sàng chuyển nhanh sang tổng khởi nghĩa khi thời cơ đến.
Tháng 8/1945, sau các biến cố quốc tế dồn dập (Liên Xô đánh Nhật ở Mãn Châu, hai quả bom nguyên tử, rồi Nhật tuyên bố đầu hàng ngày 15/8), khoảng trống quyền lực xuất hiện trên khắp Đông Dương. Quân Nhật hoang mang, chính quyền bù nhìn tê liệt, lực lượng Đồng minh chưa kịp vào tiếp quản—tất cả tạo “thời cơ vàng” cho cách mạng.
Tinh thần quần chúng lên rất cao, sẵn sàng xuống đường dưới sự lãnh đạo thống nhất: Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc ra Quân lệnh số 1 (13/8), tiếp đó Quốc dân Đại hội Tân Trào quyết nghị tổng khởi nghĩa và lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng. Thế và lực hội đủ, Việt Minh phát động tổng khởi nghĩa giành chính quyền trước khi các thế lực bên ngoài kịp can thiệp.
Giữa núi rừng Việt Bắc, Tân Trào trở thành “đại bản doanh” nơi mọi quyết sách then chốt của Cách mạng tháng Tám được phát đi trên toàn quốc. Tại đây, chỉ trong vài ngày giữa tháng 8/1945, đường lối khởi nghĩa, lực lượng và bộ máy chính quyền lâm thời được định hình rõ ràng.
Hội nghị nhận định thời cơ đã chín muồi sau khi Nhật đầu hàng, quyết định phát động tổng khởi nghĩa trước khi quân Đồng minh kéo vào, với phương châm “chớp thời cơ, kiên quyết, kịp thời, thận trọng”.
Lực lượng nòng cốt là sức mạnh chính trị của quần chúng, kết hợp lực lượng vũ trang (Giải phóng quân, tự vệ cứu quốc), nổi dậy đồng loạt ở nông thôn và thành thị, giành chính quyền từ địa phương đến trung ương; đồng thời chuẩn bị hậu cần, liên lạc, giữ vững kỷ luật để hạn chế tổn thất.
Ủy ban Khởi nghĩa ban hành Quân lệnh số 1, hiệu triệu cả nước đứng lên giành chính quyền theo kế hoạch thống nhất: đánh chiếm các cơ quan đầu não, tước vũ khí địch, bảo vệ kho tàng – trật tự xã hội. Trên nền tảng đó, Ủy ban Dân tộc Giải phóng giữ vai trò tổng chỉ huy và điều phối lực lượng, bảo đảm các địa phương hành động đồng loạt, thần tốc và ít đổ máu, tạo đòn quyết định cho thắng lợi toàn quốc.
Từ nông thôn đến đô thị, làn sóng Tổng khởi nghĩa lan nhanh khắp ba miền chỉ trong một tuần lễ quyết định, “đổi màu” bản đồ chính trị Việt Nam. Mỗi địa bàn là một mắt xích then chốt, phối hợp nhịp nhàng giữa quần chúng và lực lượng vũ trang, tước quyền cai trị cũ và dựng chính quyền cách mạng.
– Hà Nội (19/8)
Sau khi biến cuộc mít-tinh ngày 17/8 thành diễn đàn cách mạng, sáng 19/8 hàng vạn người từ các ngả đổ về khu Nhà hát Lớn, chiếm lĩnh thế chủ động. Tự vệ và Giải phóng quân đồng loạt đánh chiếm các cơ quan đầu não (Bắc Bộ phủ, Sở Cảnh sát, trại Bảo an…), bảo vệ kho tàng–trật tự; Ủy ban Nhân dân cách mạng thành phố ra mắt, chính quyền về tay nhân dân.
– Huế (23/8)
Phong trào ở Thừa Thiên–Huế nổi dậy mạnh, các đoàn quần chúng chiếm công sở then chốt, làm tê liệt bộ máy triều đình và chính quyền bù nhìn. Ủy ban Hành chính Cách mạng được thành lập, mở đường cho sự kiện nhà vua thoái vị sau đó, chấm dứt chế độ quân chủ chuyên chế hàng trăm năm.
– Sài Gòn – Gia Định (25/8)
Tại trung tâm đầu não Nam Bộ, biển người mít-tinh và tuần hành chiếm các công sở quan trọng (dinh, bót cảnh sát, bưu điện, ngân khố…), treo cờ đỏ sao vàng, tuyên bố chính quyền mới. Ủy ban Hành chính Nam Bộ ra đời, kêu gọi đoàn kết toàn dân, sẵn sàng bảo vệ thành quả cách mạng trước mọi mưu toan tái chiếm.
– Nông thôn ba miền và địa phương tiêu biểu
Trong các ngày giữa–cuối tháng 8, nông thôn Bắc Bộ và trung du nổi dậy sớm, tạo vành đai hậu thuẫn cho Hà Nội (nhiều tỉnh đồng bằng, trung du giành chính quyền trước hoặc ngay sát 19/8). Ở Trung Bộ, các địa phương như Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định… phối hợp chiếm huyện lỵ, phủ lỵ, lập Ủy ban nhân dân cách mạng.
Ở Nam Bộ, nhiều tỉnh miền Tây và miền Đông (Mỹ Tho, Vĩnh Long, Cần Thơ, Sa Đéc…) khởi nghĩa đồng loạt, tước khí giới bảo an, phá kho thóc cứu đói, bảo đảm giao thông–liên lạc, tạo thế đồng tâm cho các đô thị lớn hoàn tất việc giành chính quyền.
– Tổ chức – chỉ đạo – thông tin liên lạc
Trong “48 giờ vàng”, mệnh lệnh từ Tân Trào truyền xuống bằng hệ thống giao liên, ám hiệu và trạm liên lạc, bảo đảm thống nhất giờ nổ súng và mục tiêu chiếm lĩnh. Ủy ban khởi nghĩa các cấp lập ngay ban chỉ huy, phân công mũi đánh, mũi giữ, mũi chi viện; đồng thời dùng loa tay, truyền đơn, mít-tinh chớp nhoáng để huy động quần chúng, biến các cuộc tụ tập thành hành động giành chính quyền hợp pháp, trật tự.
– Ba mũi giáp công
Chiến lược “ba mũi” được vận dụng linh hoạt:
– Bảo toàn lực lượng và trật tự xã hội
Mục tiêu là “thần tốc–ít đổ máu”: các đội tự vệ lập chốt bảo vệ kho tàng, bệnh viện, chợ búa; cấm cướp phá, nghiêm trị kích động bạo loạn. Ủy ban nhân dân cách mạng tạm thời được thành lập ngay sau khi chiếm chính quyền để điều hành lương thực, an ninh, giao thông—giữ nhịp sống ổn định và củng cố niềm tin của dân chúng vào chính quyền mới.
Giữa Quảng trường Ba Đình, bản Tuyên ngôn Độc lập vang lên, chính thức tuyên bố với toàn dân và thế giới về sự ra đời của một nước Việt Nam tự do. Văn kiện vừa tổng kết tội ác thực dân–phát xít, vừa khẳng định chân lý độc lập, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc.
– Ý nghĩa pháp lý – quốc tế
Tuyên ngôn khẳng định quyền dân tộc tự quyết của Việt Nam theo các chuẩn mực phổ quát về nhân quyền và chủ quyền quốc gia. Đây là thông điệp gửi tới cộng đồng quốc tế: Việt Nam độc lập, bình đẳng, sẵn sàng thiết lập quan hệ hữu nghị và tôn trọng luật pháp quốc tế.
– Nội dung cốt lõi
Văn kiện nêu rõ quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc của mỗi con người và của cả dân tộc Việt Nam. Đồng thời bác bỏ triệt để mọi luận điệu “bảo hộ”, tố cáo ách đô hộ Pháp–Nhật, khẳng định chính nghĩa của cuộc đấu tranh giành độc lập.
– Sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Từ thời khắc 2/9/1945, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thiết lập, thay thế toàn bộ bộ máy cai trị cũ. Chính thể mới đặt nền tảng cho một nhà nước của dân, do dân, vì dân, mở kỷ nguyên độc lập và tự chủ của dân tộc.
– Bài học cốt lõi
– Tác động khu vực
Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á giai đoạn 1945–1950, tiếp thêm niềm tin rằng thuộc địa có thể tự quyết vận mệnh. Tinh thần “độc lập – tự do” lan tỏa, tạo sức ép chính trị đối với các đế quốc và khích lệ các dân tộc khu vực đứng lên giành quyền tự chủ.
– Dấu ấn văn hóa – giáo dục – ký ức tập thể
Ngày 2/9 – Quốc khánh trở thành lễ trọng, nhắc nhớ khoảnh khắc khai sinh nhà nước mới. Hình tượng Cách mạng tháng Tám và Tuyên ngôn Độc lập được khắc sâu trong sách giáo khoa, phim truyện–phim tài liệu, âm nhạc yêu nước; trở thành biểu tượng giáo dục lòng yêu nước, ý chí độc lập và tinh thần đoàn kết cho các thế hệ học sinh.
– Các tầng lớp tham gia
– Vai trò đội tự vệ & tuyên truyền vũ trang
– Binh vận
Cao trào tổng khởi nghĩa bùng nổ chủ yếu trong nửa cuối tháng 8/1945: từ sau Quân lệnh số 1 (13/8) đến khi các đô thị lớn giành chính quyền (19–25/8), hoàn tất trên cả nước trước ngày 2/9/1945.
Do lãnh đạo đúng đắn, chuẩn bị lực lượng từ trước (tổ chức Việt Minh, tự vệ, căn cứ), chớp thời cơ Nhật đầu hàng tạo khoảng trống quyền lực, vận dụng ba mũi giáp công và binh vận hiệu quả, phát huy sức mạnh đại đoàn kết để tiến hành thần tốc, ít đổ máu.
Toàn dân tham gia, nòng cốt là công nhân, nông dân, thanh niên–học sinh, phụ nữ, trí thức–viên chức, cùng các đội tự vệ, Giải phóng quân, đội tuyên truyền vũ trang; công tác binh vận giúp trung lập hóa bảo an, rút ngắn thời gian giành chính quyền.
Cách mạng tháng 8 năm 1945 là bản hùng ca của ý chí độc lập, nghệ thuật chớp thời cơ và sức mạnh đại đoàn kết, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc. Để giúp con hiểu lịch sử một cách sinh động và hệ thống, ba mẹ hãy cho bé học trên app giáo dục sớm KidsUP Pro—ứng dụng giáo dục tích hợp bài học Lịch sử, trò chơi tư duy và ôn tập tương tác. Đăng ký từ sớm KidsUP Pro cho con để nhận được những ưu đãi phù hợp nhất nhé
Chào các độc giả của KidsUP, mình là Khả Như – tác giả tại chuyên mục “Kiến thức giáo dục sớm”. Mình đã có 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực biên soạn nội dung và chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong các lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ, nuôi dạy con,…. Mình hy vọng rằng với những nội dung tâm huyết mình đăng tải trên sẽ đem tới cho các bậc phụ huynh cũng như các bé nhiều giá trị hữu ích.
