Vua Bảo Đại — vị vua cuối cùng của triều Nguyễn — sống giữa giao thời phong kiến và hiện đại, khi vận mệnh đất nước đổi thay dữ dội. Từ ngai vàng Huế đến những năm lưu vong, hành trình của ông phơi bày những lựa chọn gây tranh cãi và các dấu mốc định hình lịch sử Việt Nam thế kỷ XX. Ba mẹ và các bé yêu lịch sử hãy cùng KidsUP tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé.
– Xuất thân và tên thật
Vị vua cuối cùng của triều Nguyễn sinh ra với tên Nguyễn Phúc (Phước) Vĩnh Thụy ngày 22/10/1913 tại Huế, là con duy nhất của vua Khải Định và Hoàng Thị Cúc (sau là Từ Cung/Đoan Huy Hoàng Thái hậu). Năm 1922, Vĩnh Thụy được lập làm Đông cung Thái tử.
– Gia đình và học vấn thời thơ ấu
Tuổi nhỏ lớn lên trong Hoàng thành Huế dưới bối cảnh bảo hộ Pháp, Vĩnh Thụy sớm được gửi sang Pháp học tập: bắt đầu tại Lycée Condorcet, sau đó theo học École libre des sciences politiques (Sciences Po), hình thành tư duy và lối sống chịu ảnh hưởng giáo dục Pháp từ rất sớm.
Từ lễ đăng quang khi còn là một thiếu niên đến những nỗ lực canh tân bị trói buộc bởi chế độ bảo hộ, triều đại Bảo Đại là bức tranh giao thời đầy mâu thuẫn. Cao trào kết thúc bằng đảo chính của Nhật, tuyên bố “độc lập” ngắn ngủi và lễ thoái vị mùa thu 1945.
Ngày 8/1/1926, Vĩnh Thụy lên ngôi lấy niên hiệu Bảo Đại khi mới 12–13 tuổi. Sau lễ đăng quang, ông trở lại Pháp tiếp tục học; việc triều chính trong nước tạm thời do Hội đồng Phụ chính điều hành theo cơ chế bảo hộ.
Đến 1932, Bảo Đại “hồi loan” về Huế và ban Dụ số 1 tuyên bố tự mình chấp chính, chấm dứt vai trò Phụ chính, đồng thời khởi xướng một loạt cải cách về bộ máy quan lại, pháp luật và giáo dục. Đây là bước ngoặt khẳng định ý định nắm quyền trực tiếp của nhà vua trong khuôn khổ còn nhiều ràng buộc.
Được đào tạo trong môi trường Pháp, Bảo Đại theo đuổi tinh thần Âu hoá triều đình: giản lược nghi lễ quỳ lạy, cho phép bắt tay khi vào chầu, sắp xếp lại nội chính – hành chính, điều chỉnh lối trị triều theo hướng thực dụng và kỷ cương hơn. Các điều chỉnh này cho thấy nỗ lực hiện đại hoá cung đình ngay từ những năm đầu chấp chính.
Năm 1933, ông cải tổ nội các, mời lớp trí thức tân học như Phạm Quỳnh, Ngô Đình Diệm, Bùi Bằng Đoàn… vào thượng thư, kỳ vọng tạo một bộ máy “trẻ – có chuyên môn”. Tuy vậy, phần lớn đề xuất cải cách vấp quyền phủ quyết của nhà cầm quyền bảo hộ, khiến một số bộ trưởng (trong đó có Ngô Đình Diệm) sớm từ chức sau vài tháng.
Trong suốt thập niên 1930, thực quyền của Bảo Đại bị giới hạn dưới cơ chế bảo hộ; Khâm sứ Trung Kỳ có thể phủ quyết quyết định của triều đình, khiến nhà vua khó hiện thực hoá các chương trình cải cách. Vị thế ấy chỉ thay đổi khi xảy ra đảo chính của Nhật lật đổ bộ máy Pháp ở Đông Dương vào 9/3/1945.
Sau đảo chính, Nhật dựng Đế quốc Việt Nam; ngày 11/3/1945, Bảo Đại ký Tuyên cáo Việt Nam độc lập và chính phủ Trần Trọng Kim ra đời, song thực chất vẫn phụ thuộc vào Nhật. Cao trào Cách mạng Tháng Tám dẫn tới chiếu thoái vị 25/8/1945 và lễ bàn giao ấn kiếm ngày 30/8/1945 tại Ngọ Môn, chính thức khép lại vương quyền nhà Nguyễn. Từ đây, chế độ phong kiến chính thức chấm dứt sau hàng nghìn năm lịch sử của Việt Nam.
Mùa thu 1945, quyền lực chuyển từ triều Nguyễn sang chính quyền cách mạng qua hai mốc then chốt: chiếu thoái vị (25/8) và lễ trao ấn–kiếm tại Ngọ Môn (30/8). Từ đây, Bảo Đại rời ngai vàng, trở thành “Cố vấn tối cao” rồi nhiều năm sau tái xuất với vai trò Quốc trưởng Quốc gia Việt Nam theo Hiệp định Élysée.
Ngày 25/8/1945, chiếu thoái vị của Bảo Đại được niêm yết tại Phu Văn Lâu (Huế), nêu rõ việc rời ngôi để “đem lại độc lập và hạnh phúc cho dân tộc”, đặt dấu chấm hết cho vương quyền nhà Nguyễn trên văn bản. Văn kiện này được xem là tuyên bố mang tính biểu tượng, hợp thức hóa việc chuyển giao chủ quyền sang chính quyền cách mạng.
Chiếu thoái vị tạo đà cho tiến trình tiếp nhận quyền lực của Ủy ban nhân dân cách mạng ở Trung Kỳ và Chính phủ lâm thời, đồng thời củng cố tính chính danh cho cuộc Tổng khởi nghĩa vừa giành thắng lợi. Đây là bước mở đầu về mặt pháp lý, trước khi diễn ra nghi lễ bàn giao long trọng vài ngày sau.
Chiều 30/8/1945, tại Lầu Ngũ Phụng – Ngọ Môn, Bảo Đại làm lễ thoái vị, trao quốc ấn và quốc kiếm cho phái đoàn Chính phủ lâm thời, chính thức khép lại hàng trăm năm vương triều. Không gian nghi lễ ở cửa Ngọ Môn trở thành “sân khấu” của một cuộc chuyển giao quyền lực hiếm có trong lịch sử Việt Nam hiện đại.
Phái đoàn do Trần Huy Liệu dẫn đầu; Cù Huy Cận nhận kiếm, còn ấn giao cho Trần Huy Liệu, trước sự chứng kiến của đông đảo quần chúng Huế. Sau nghi lễ, hình ảnh “công dân Vĩnh Thụy” thay cho “Hoàng đế Bảo Đại” lan tỏa mạnh, nhấn mạnh ý nghĩa nhân dân là chủ thể quyền lực.
Ngay sau thoái vị, theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo Đại ra Hà Nội giữ vai trò “Cố vấn tối cao” cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vị thế mới mang tính biểu tượng, đánh dấu việc ông tham gia – ở mức hạn chế – vào bộ máy nhà nước non trẻ.
Thời gian “cố vấn” diễn ra ngắn ngủi trong bối cảnh đàm phán – xung đột chồng chéo; đến cuối 1946, cục diện biến động mạnh khi chiến sự bùng nổ với Pháp, khép lại giai đoạn hiện diện chính trị đầu tiên của Bảo Đại dưới chính thể mới.
Trước yêu cầu tìm “lối thoát chính trị” thay thế Việt Minh, Pháp thúc đẩy “Giải pháp Bảo Đại”. Ngày 8/3/1949, hai bên ký Hiệp định Élysée, thành lập Quốc gia Việt Nam, với Bảo Đại giữ chức Quốc trưởng – một hình thức chuyển giao thẩm quyền từ Toàn quyền Pháp sang chính phủ Việt Nam mới, dù còn nhiều giới hạn.
Việc này đưa Bảo Đại trở lại chính trường trong vai trò nguyên thủ quốc gia, đánh dấu một pha chuyển tiếp khác của quyền lực ở miền Nam – Trung Việt Nam thời hậu 1945. Tuy nhiên, mức độ chủ quyền thực tế vẫn phụ thuộc vào toan tính của Pháp cho tới những thay đổi lớn sau 1954.
Sau lễ thoái vị, Bảo Đại bước vào đời sống lưu vong nhiều lớp: lúc ẩn mình, lúc tái xuất chính trường, khi lại sống phóng khoáng giữa Hồng Kông và Pháp. Cuối đời, ông có chuyển hướng tâm linh rõ rệt trước khi qua đời lặng lẽ tại Paris và an táng ở nghĩa trang Passy.
Cuối 1946, ngay sau giai đoạn làm “Cố vấn tối cao”, Bảo Đại sang Hồng Kông, tuyên bố chưa muốn trở lại nắm quyền dù phía Pháp nối lại tiếp xúc; đây là chặng mở màn cho thời lưu vong kéo dài.
Từ 1949 ông trở lại làm Quốc trưởng rồi bị phế truất năm 1955 và định cư lâu dài ở Pháp. Hình ảnh “Playboy Emperor” gắn với thú vui săn bắn, du thuyền, nghỉ dưỡng Riviera/Cannes (Château Thorenc, sở hữu 1937–1960)—sau này dần phai khi ông mất trợ cấp, phải bán bớt tài sản.
Năm 1934, ông kết hôn với Nam Phương Hoàng hậu (5 người con); bà qua đời tại Pháp năm 1963. Về sau, đời tư của Bảo Đại nhiều mối quan hệ được nhắc tới (Bùi Mộng Điệp, Lê Thị Phi Ánh, Christiane Bloch-Carcenac…), góp phần nuôi dưỡng hình ảnh trái chiều về vị vua cuối cùng.
Từ đầu thập niên 1970, ông sống cùng và kết hôn với Monique Baudot (1972)—về sau tự xưng “Thái Phương”. Những năm 1980, hai người thỉnh thoảng xuất hiện trước cộng đồng Việt hải ngoại.
Theo nguồn Pháp, năm 1988 ông rửa tội Công giáo (tên thánh Jean-Robert)—một chi tiết ít được biết đến, cho thấy thay đổi nội tâm ở cuối đời.
Bảo Đại qua đời ngày 31/7/1997 tại bệnh viện quân y Val-de-Grâce (Paris); nhiều báo lớn ghi nhận tin này, và ông được an táng ở nghĩa trang Passy—nơi yên nghỉ của nhiều nhân vật danh tiếng tại thủ đô Pháp.
Vì nhiều trùng hợp lịch sử: ông sinh năm 1913, lên ngôi khi 12–13 tuổi, là vị hoàng đế thứ 13 của triều Nguyễn, và giai đoạn chấp chính thực sự khoảng 13 năm (1932–1945). Những chi tiết này khiến báo chí và một số nhà nghiên cứu hay nhắc tới “dấu ấn số 13” quanh Bảo Đại.
Phổ biến và được tham quan nhiều nhất là Dinh III (Summer Palace) ở Đà Lạt—nơi gia đình Bảo Đại sinh sống/làm việc, xây dựng 1933–1938, kiến trúc châu Âu và mở cửa cho du khách. Ở Đà Lạt còn có Dinh I, Dinh II, và ngoài ra quần thể biệt thự Cầu Đá (Lầu Bảo Đại) ở Nha Trang cũng đáng chú ý.
Tài liệu phổ thông thường nhắc 8 người phụ nữ gắn với ông dưới danh xưng vợ/thứ phi; trong đó Nam Phương là Hoàng hậu chính thức khi tại vị, còn Monique Baudot là hợp pháp về sau—các mối quan hệ khác chủ yếu là thứ phi/tiếng tăm. Số liệu có sai khác giữa các nguồn, nhưng nhiều bài tổng hợp và wiki đều ghi nhận khoảng tám mối lương duyên và 13 người con.
Từ tuổi thơ nơi Hoàng thành, những cải cách chịu ràng buộc dưới Pháp–Nhật, đến thoái vị và cuộc đời lưu vong, chân dung vua bảo đại hiện lên như biểu tượng của một giai đoạn giao thời đầy biến động.
Để trẻ yêu thích việc học lịch sử cùng nhiều môn học hữu ích khác như toán toán tư duy, tiếng anh, tiếng Việt,… thì ba mẹ hoàn toàn có thể yên tâm với app giáo dục sớm KidsUP Pro dành cho trẻ từ 1 – 8 tuổi. Học ngay trên điện thoại mà không cần kết nối wifi. Ba mẹ hãy đăng ký cho con từ sớm để nhận được những ưu đãi phù hợp nhất từ KidsUP nhé!
Chào các độc giả của KidsUP, mình là Khả Như – tác giả tại chuyên mục “Kiến thức giáo dục sớm”. Mình đã có 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực biên soạn nội dung và chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong các lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ, nuôi dạy con,…. Mình hy vọng rằng với những nội dung tâm huyết mình đăng tải trên sẽ đem tới cho các bậc phụ huynh cũng như các bé nhiều giá trị hữu ích.
