Nguyên nhân hình thành bão hé lộ qua hành trình từ đại dương ấm áp đến luồng khí xoáy dữ dội, nơi hiệu ứng Coriolis và quá trình ngưng tụ hơi nước cộng hưởng tạo nên sức mạnh khổng lồ. Bài viết giàu thông tin dưới đây của KidsUP sẽ đưa các bạn khám phá bí ẩn thiên nhiên, đồng thời điểm qua kiểu bão ngày càng gia tăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Nhiệt độ mặt biển là “động cơ” chính cung cấp năng lượng cho mọi cơn bão nhiệt đới. Khi nhiệt độ nước vượt ngưỡng khoảng 26,5 °C, biển ấm liên tục truyền nhiệt cho không khí, tạo điều kiện cho hơi nước bốc lên mạnh mẽ và duy trì áp suất thấp ở tầng dưới.
– Cơ chế bốc hơi mạnh mẽ
Nước ấm giúp hơi nước bay hơi nhanh chóng, tạo ra lớp không khí ẩm dày đặc phía trên mặt biển. Lượng hơi ẩm này cô đặc trong các đám mây đối lưu, là nguồn “nhiên liệu” chính cho mưa lớn và giải phóng nhiệt tiềm năng.
– Tích lũy năng lượng nhiệt cho bão
Khi hơi nước ngưng tụ trong các đám mây cao tầng, nó giải phóng một lượng lớn nhiệt ẩn, làm khí quyển xung quanh ấm lên và áp suất tại tâm xoáy tiếp tục giảm. Áp suất càng thấp, gió càng mạnh, bão càng dữ dội.
– Vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới
Các vùng từ 5°–20° vĩ độ gần xích đạo giữ nhiệt độ mặt biển ổn định ở mức cao. Đây là “ổ” chứa năng lượng lớn, thường xuyên khởi phát áp thấp nhiệt đới—tiền thân mọi cơn bão.
Độ ẩm không khí chính là “nhiên liệu” để bão duy trì cấu trúc và liên tục sinh mưa
– Hơi nước – “nhiên liệu” cho mưa và xoáy
Khi hơi ẩm ngưng tụ, mưa bắt đầu và đồng thời giải phóng nhiệt tiềm ẩn. Nhiệt này bổ sung năng lượng cho luồng khí, giữ cho áp suất ở tâm bão luôn thấp và gió không bị suy yếu.
– Điều kiện khuyến khích đối lưu phát triển
Lớp không khí ẩm dày ở tầng thấp kết hợp với không khí khô, lạnh trên cao tạo nên lớp bất ổn định. Bất ổn này thúc đẩy khí ấm ẩm vươn lên nhanh, hình thành các cột mây đối lưu sâu—bước đầu của xoáy thuận nhiệt đới.
Lực Coriolis sinh ra do Trái Đất quay quanh trục, khiến luồng không khí bị lệch thành vòng xoáy, là yếu tố bắt buộc để hình thành cấu trúc bão.
– Tạo moment xoáy – bắt buộc cho cấu trúc bão
Khi không khí ẩm bốc lên, lực Coriolis làm cho dòng khí không đi thẳng mà cong quanh vùng áp thấp, tạo nên vòng xoáy đồng nhất. Không có Coriolis, khí quyển chỉ đơn thuần nâng lên và tản ra, không hình thành bão.
– Vị trí vĩ độ ≥ 5° so với xích đạo
Hiệu ứng Coriolis gần xích đạo rất yếu, nên bão hiếm khởi phát dưới 5° vĩ độ. Khi vào vùng vĩ độ cao hơn, lực này đủ mạnh để xoáy thuận phát triển và duy trì.
Hiệu ứng Coriolis gần xích đạo rất yếu, nên bão hiếm khởi phát dưới 5° vĩ độ. Khi vào vùng vĩ độ cao hơn, lực này đủ mạnh để xoáy thuận phát triển và duy trì.
– Gió thổi tách ra ở tầng trên khí quyển
Khi gió tầng cao thổi đi xa tâm bão, không khí dưới thấp được bơm lên thay thế. Quá trình này ngăn chặn hiện tượng khí bão hòa dưới thấp, giúp duy trì dòng đối lưu mạnh.
– Giúp hạ áp sâu giữ bão “sống” và mạnh lên
Nhờ phân kì trên cao, áp suất mặt biển tiếp tục giảm sâu. Nếu tầng cao “bịt kín” luồng khí đi lên, bão sẽ bị suy yếu nhanh chóng; ngược lại, phân kì giúp bão phát triển cả về quy mô và cường độ.
Mọi cơn bão đều cần một “mồi” động lực ban đầu để khởi động vòng xoáy.
– Dải hội tụ gió, áp thấp nhiệt đới, dải mây đối lưu
Những vùng áp thấp hay dải hội tụ gió tập trung hơi ẩm và năng lượng nhiệt, hình thành các xoáy nhỏ. Nếu gặp đủ các điều kiện còn lại, xoáy nhỏ này phát triển thành áp thấp mạnh và rồi tiến tới bão.
– Vai trò “mồi” để bão hình thành
Thiếu nhiễu động khởi tạo, dù biển đủ ấm và ẩm dày, không khí không thể tập trung xoáy tròn và khởi tạo bão. Vì thế “mồi” ban đầu quyết định nơi nào bão dễ xuất hiện nhất.
Ngoài điều kiện tự nhiên, biến đổi khí hậu và hoạt động bảo vệ ven biển ảnh hưởng gián tiếp đến bão.
Theo dõi thông tin khí tượng liên tục
Chuẩn bị trước khi bão đến
Hành động khi bão đổ bộ
Xử lý sau bão
Lưu ý đặc biệt
Hoàn lưu bão (rainbands) là dải mây và mưa kéo dài quanh tâm bão, thường nằm phía sau “mắt bão”. Trong hoàn lưu, gió giật mạnh và mưa to có thể gây ngập lụt, sạt lở, đổ cây cối và hư hỏng nhà cửa tương tự như vùng thành tường bão. Mặc dù không dữ dội bằng mắt bão, hoàn lưu vẫn tiềm ẩn nguy cơ cao, đặc biệt ở những khu vực thấp trũng và ven sông ngòi.
Mắt bão là vùng trung tâm nhỏ của cơn bão, nơi áp suất thấp nhất và gió gần như tạm ngừng, bầu trời có thể quang đãng hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là khoảng nghỉ ngắn trước khi thành tường bão (eyewall) ập đến — nơi gió giật mạnh nhất trong toàn bộ cơn bão. Người quan sát bên trong mắt bão không nên chủ quan, vì sau 5–30 phút yên ắng, gió giật và mưa lớn sẽ trở lại với cường độ dữ dội hơn.
Trên đây chúng ta đã tìm hiểu chi tiết nguyên nhân hình thành bão từ nhiệt độ mặt biển, độ ẩm không khí, lực Coriolis đến nhân tố khởi tạo và biến đổi khí hậu. Nếu bạn đang có con trong độ tuổi mầm non và tiểu học thì KidsUP Pro là ứng dụng giáo dục hoàn toàn phù hợp để cho trẻ học những kiến thức về khoa học cơ bản. Ba mẹ hãy đăng ký học thử KidsUP Pro cho con từ sớm để nhận được mức ưu đãi phù hợp nhất.
Chào các độc giả của KidsUP, mình là Khả Như – tác giả tại chuyên mục “Kiến thức giáo dục sớm”. Mình đã có 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực biên soạn nội dung và chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong các lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ, nuôi dạy con,…. Mình hy vọng rằng với những nội dung tâm huyết mình đăng tải trên sẽ đem tới cho các bậc phụ huynh cũng như các bé nhiều giá trị hữu ích.
