Động đất là gì và vì sao có thể xảy ra ngay cả khi chúng ta không ngờ tới? Hiểu đúng về dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh sẽ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ bản thân trước mọi rủi ro. Bài viết này của KidsUP sẽ cung cấp hướng dẫn rõ ràng, dễ nhớ để bạn ứng phó an toàn trong mọi tình huống.
Hiện tượng này có thể xảy ra ở cả những nơi ít được nhắc đến, và mức độ rung lắc mạnh hay nhẹ phụ thuộc vào lượng năng lượng được giải phóng. Vì vậy, hiểu đúng bản chất động đất giúp chúng ta chủ động hơn trong việc nhận biết và phòng tránh.
Động đất không xảy ra ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ những biến động mạnh mẽ bên trong lòng đất. Khoa học hiện đại chỉ ra nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có những yếu tố tự nhiên và cả tác động từ con người.
Bề mặt Trái Đất không phải một khối liền mà được chia thành nhiều mảng kiến tạo khổng lồ giống như những tấm bè nổi trên lớp vật chất nóng chảy bên dưới. Các mảng này luôn chuyển động vài centimet mỗi năm, nhưng khi chúng bị kẹt lại ở đường ranh giới, năng lượng sẽ âm thầm tích tụ trong thời gian dài.
Khi lực tích tụ vượt quá giới hạn chịu đựng, các mảng bất ngờ trượt mạnh hoặc va vào nhau, giải phóng năng lượng dưới dạng sóng địa chấn lan truyền ra mọi hướng. Đây là lý do khiến động đất thường xảy ra bất ngờ, khó dự đoán.
Hiện tượng này chiếm phần lớn các trận động đất trên toàn cầu, đặc biệt là tại các vùng nằm trên “Vành đai lửa Thái Bình Dương” – nơi tập trung hơn 70% hoạt động địa chất mạnh của thế giới.
Ở những khu vực có núi lửa, lượng dung nham (magma) và khí nóng di chuyển liên tục bên trong lòng đất làm tăng áp lực lên vỏ Trái Đất. Khi áp lực này thay đổi đột ngột – ví dụ trước khi núi lửa phun trào – sẽ tạo ra các rung chấn gọi là động đất núi lửa.
Những trận động đất này thường xảy ra theo chuỗi, đôi khi kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày. Chúng đóng vai trò như “tín hiệu cảnh báo” về sự bất ổn của núi lửa, giúp các nhà khoa học dự đoán thời điểm phun trào.
Mặc dù cường độ không phải lúc nào cũng lớn, nhưng động đất do núi lửa có thể gây sạt lở, làm hư hỏng đường xá, nhà cửa và ảnh hưởng lớn đến khu dân cư gần miệng núi lửa.
Theo các nghiên cứu địa chất hiện đại, hoạt động của con người hoàn toàn có thể gây ra động đất, được gọi là động đất kích thích (induced earthquakes). Các nguyên nhân phổ biến gồm:
Dù đa số các trận động đất kích thích có cường độ nhỏ, nhưng trong một số trường hợp, chúng có thể kích hoạt đứt gãy lớn, làm tăng nguy cơ xảy ra động đất tự nhiên tại khu vực vốn có nền địa chất yếu.
Nhiều người cho rằng chỉ động đất mạnh mới nguy hiểm, nhưng thực tế một trận động đất nhỏ cũng có thể gây thiệt hại nghiêm trọng nếu xảy ra trong điều kiện bất lợi. Có bốn lý do chính:
Chính vì vậy, đánh giá mức độ nguy hiểm của một trận động đất không chỉ dựa vào con số trên thang độ mạnh mà còn phụ thuộc vào địa chất – vị trí – chất lượng công trình – thời điểm xảy ra.
– Động đất kiến tạo
Đây là dạng động đất phổ biến nhất, chiếm hơn 90% tổng số trận động đất trên toàn thế giới. Nguyên nhân chính là sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo nằm trong lớp vỏ Trái Đất. Khi các mảng va chạm, trượt qua nhau hoặc tách rời đột ngột, chúng giải phóng năng lượng lớn tạo ra rung lắc mạnh.
Động đất kiến tạo thường có:
– Động đất núi lửa
Loại động đất này xảy ra tại khu vực có núi lửa hoạt động. Khi dung nham và khí nóng di chuyển trong lòng đất, áp suất thay đổi gây ra các rung chấn liên tiếp.
Động đất núi lửa thường là dấu hiệu cảnh báo sớm rằng một ngọn núi lửa sắp phun trào hoặc đang có sự bất ổn trong lòng đất.
Đặc điểm:
– Động đất do sập đổ hoặc do con người gây ra
Đây là dạng động đất có cường độ nhỏ, thường xuất phát từ:
Mặc dù nhỏ, động đất do con người gây ra đôi khi có thể kích hoạt đứt gãy địa chất yếu, làm tăng nguy cơ xảy ra động đất lớn tại khu vực.
– Động đất kéo theo sóng thần (tsunami)
Khi động đất xảy ra dưới đáy biển, phần đáy biển bị nâng lên hoặc sụt xuống đột ngột, đẩy một lượng nước khổng lồ và tạo thành sóng thần (tsunami).
Đây là dạng nguy hiểm nhất vì:
Những trận động đất dưới biển mạnh từ 7.0 độ trở lên thường có khả năng gây sóng thần, đặc biệt ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.
Động đất thường diễn ra rất nhanh và khó dự đoán, nhưng vẫn có những dấu hiệu giúp chúng ta chủ động hơn trong ứng phó. Việc hiểu rõ các biểu hiện trước – trong – sau khi động đất xảy ra giúp giảm rủi ro và bảo vệ an toàn cho gia đình.
– Những thay đổi có thể cảm nhận trước khi xảy ra động đất
Trước khi động đất xảy ra, một số hiện tượng tự nhiên và bất thường có thể xuất hiện, dù không phải lúc nào cũng chắc chắn:
Những dấu hiệu này chỉ mang tính tham khảo, không thể dùng để dự đoán chính xác nhưng giúp chúng ta cảnh giác hơn.
– Dấu hiệu rõ rệt trong lúc động đất diễn ra
Khi động đất bắt đầu, các dấu hiệu thường rất rõ ràng và tăng dần theo cường độ:
Đây là thời điểm cần giữ bình tĩnh, thực hiện các quy tắc an toàn như “Cúi – Che – Giữ” để giảm chấn thương.
– Hiện tượng xuất hiện sau khi động đất kết thúc
Ngay cả khi rung lắc đã dừng, vẫn có nhiều dấu hiệu cần chú ý vì nguy hiểm chưa chấm dứt:
Giai đoạn này đòi hỏi mọi người phải kiểm tra an toàn, rời khỏi khu vực nguy hiểm và tiếp nhận các hướng dẫn từ cơ quan chức năng.
Dù động đất khó dự đoán, chúng ta vẫn có thể giảm thiểu nguy hiểm bằng cách chuẩn bị trước. Những khuyến cáo sau đây được nhiều tổ chức an toàn quốc tế áp dụng, giúp gia đình chủ động bảo vệ bản thân trong mọi tình huống.
1. Cố định đồ nội thất chắc chắn
2. Không gian sống cần có lối thoát hiểm
3. Lập kế hoạch ứng phó khi động đất xảy ra (Dành cho khu vực dễ có động đất)
4. Sử dụng ứng dụng cảnh báo thiên tai (Nếu có)
5. Kiểm tra và bảo trì hệ thống điện, gas, nước
Trẻ em là đối tượng dễ hoảng loạn nhất trong tình huống nguy hiểm. Vì vậy, phụ huynh cần hướng dẫn trẻ những kỹ năng đơn giản, dễ nhớ, giúp trẻ tự bảo vệ mình dù không có người lớn bên cạnh.
1. Ghi nhớ quy tắc “Cúi – Che – Giữ”
2. Dạy trẻ tránh xa cửa kính và đồ vật dễ đổ
3. Không chạy ra khỏi tòa nhà khi đang rung lắc
4. Dạy trẻ cách giữ bình tĩnh
5. Dặn trẻ tìm người lớn đáng tin cậy
6. Dạy trẻ nhận biết tín hiệu cảnh báo
Hiện nay, khoa học chưa thể dự đoán chính xác thời điểm – địa điểm – cường độ của một trận động đất. Nguyên nhân là vì sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo diễn ra phức tạp và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố sâu dưới lòng đất mà con người chưa thể quan sát trực tiếp.
Tuy nhiên, các nhà khoa học có thể dự báo nguy cơ trong một khu vực dựa trên lịch sử địa chấn, đường đứt gãy và hoạt động địa chất. Một số hệ thống cảnh báo sớm có thể phát hiện sóng địa chấn yếu và gửi thông báo trước vài giây đến vài chục giây, giúp người dân có thời gian tìm nơi an toàn.
Độ nguy hiểm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độ sâu tâm chấn, chất lượng công trình hay mật độ dân cư, nhưng có thể ước tính như sau:
Vì vậy, không chỉ dựa vào con số độ mạnh mà phải xem độ sâu – vị trí – loại nền đất để đánh giá mức độ thiệt hại thực tế.
Động đất được đo bằng hai thang đo chính:
Hiểu hai đơn vị này giúp người dân dễ phân biệt giữa “động đất mạnh hay nhẹ” và “ảnh hưởng thực tế tại nơi mình ở mạnh đến mức nào”.
Hiểu rõ “Động đất là gì”, cách nhận biết và những biện pháp phòng tránh sẽ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ bản thân trước các tình huống bất ngờ.
Để trẻ yêu thích việc học địa lý, lịch sử, khoa học nhân loại, khoa học tự nhiên cùng nhiều môn học hữu ích khác như toán toán tư duy, tiếng anh, tiếng Việt,… thì ba mẹ hoàn toàn có thể yên tâm với app giáo dục sớm KidsUP Pro dành cho trẻ từ 1 – 8 tuổi. Học ngay trên điện thoại mà không cần kết nối wifi. Ba mẹ hãy đăng ký cho con từ sớm để nhận được những ưu đãi phù hợp nhất từ KidsUP nhé!
Chào các độc giả của KidsUP, mình là Khả Như – tác giả tại chuyên mục “Kiến thức giáo dục sớm”. Mình đã có 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực biên soạn nội dung và chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong các lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ, nuôi dạy con,…. Mình hy vọng rằng với những nội dung tâm huyết mình đăng tải trên sẽ đem tới cho các bậc phụ huynh cũng như các bé nhiều giá trị hữu ích.
