Trận Như Nguyệt là một trong những chiến công hiển hách bậc nhất của lịch sử Việt Nam thời Lý. Diễn ra đầu năm 1077 trên sông Như Nguyệt (sông Cầu), trận đánh đã khẳng định trí tuệ quân sự của Lý Thường Kiệt, giữ vững bờ cõi trước âm mưu xâm lược từ phương Bắc. Bài viết này của KidsUP sẽ giúp bạn hiểu rõ bối cảnh, lực lượng, diễn biến, kết quả và những câu chuyện đặc sắc xoay quanh trận Như Nguyệt
– Âm mưu xâm lược của Nhà Tống và chuẩn bị của Đại Việt
Nửa sau thế kỷ XI, nhà Tống đối mặt nhiều khó khăn nội trị và biên cương. Để khẳng định uy thế, triều đình Tống toan tính mở rộng ảnh hưởng về phương Nam. Đại Việt dưới thời Lý Thánh Tông – Lý Nhân Tông đang phát triển, nhưng luôn cảnh giác với áp lực từ biên giới.
Triều đình đã củng cố quân đội, đặt trọng trách cho những danh tướng như Lý Thường Kiệt, chú trọng xây dựng hệ thống thành lũy, doanh trại, bảo đảm lương thảo, đồng thời thực hiện ngoại giao linh hoạt với Chiêm Thành và các tù trưởng biên viễn. Sự chủ động này tạo nền tảng cho chiến lược phòng ngự tổng thể sau này trên sông Như Nguyệt.
– Chiến dịch “tiên phát chế nhân” của Lý Thường Kiệt (1075-1076)
Nắm bắt chủ trương xâm lược từ Tống, Lý Thường Kiệt chủ động phát động chiến dịch đánh thẳng vào căn cứ hậu phương địch tại Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu. Mục tiêu là phá vỡ kế hoạch tập kết, cắt chuỗi hậu cần, làm lung lay ý chí chiến tranh của triều Tống.
Chiến dịch quy mô, thần tốc này vừa khẳng định tư duy “đánh trước để chế ngự”, vừa buộc đối phương phải phân tán lực lượng, chậm nhịp triển khai đại quân xuống phương Nam. Sau khi đạt mục tiêu chiến lược, quân Đại Việt rút về, bảo toàn lực lượng và sẵn sàng cho giai đoạn phòng ngự quyết định.
– Sự chuẩn bị phòng tuyến tại sông Sông Như Nguyệt (sông Cầu)
Trở về nước, Lý Thường Kiệt chọn tuyến sông Như Nguyệt – một khúc sông thuộc hệ thống sông Cầu – làm phòng tuyến chính. Đây là địa hình hiểm yếu, bờ nam thuận lợi cho việc lập doanh trại, đặt cầu phao, bố trí chiến thuyền và thiết lập hệ thống chướng ngại vật như cọc, rào tre, lũy đất. Phòng tuyến bố trí theo chiều sâu, có các đồn tiền tiêu, đội trinh sát sông nước, lực lượng cơ động phản kích và lực lượng dự bị.
Hậu cần được chuẩn bị chu đáo: kho lương, bến thuyền, tuyến chuyển tải, liên lạc khói lửa, kết hợp với dân binh và thổ binh địa phương. Sự chuẩn bị công phu này biến sông Như Nguyệt thành “cửa ải nước” chặn đứng gọng kìm xâm lược.
– Lực lượng Đại Việt
Đại Việt do Lý Thường Kiệt trực tiếp chỉ huy, phối hợp các tướng như Tôn Đản, Hoàng Kim Mãn, Lý Kế Nguyên. Quân chủ lực là quân triều đình tinh nhuệ, có thủy binh giỏi sông nước, kỵ binh cơ động và dân binh địa phương am hiểu địa hình.
Trong đội hình còn có các toán đột kích ban đêm, chuyên dùng hỏa công trên sông, đánh nhanh rút gọn. Vũ khí và phương tiện gồm cung nỏ, giáo mác, trường thương, hỏa tiễn, máy bắn đá thô sơ; ngoài sông cắm cọc, trên bờ dựng rào tre và lũy đất để chặn đường vượt sông.
– Lực lượng nhà Tống
Nhà Tống huy động đại quân chia làm hai cánh do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy. Thành phần có bộ binh đông, kỵ binh từ vùng biên tái, công binh và thuyền chiến phục vụ vượt sông. Trang bị nhìn chung tốt, nhưng khi tiến sâu vào Đại Việt thì vấp phải khí hậu ẩm nóng, bệnh dịch và địa hình lầy lội, mưa phùn gió bấc. Tuyến tiếp tế kéo dài bị các đội tập kích của ta phá rối liên tục nên lương thảo, đạn dược, thuốc men thường xuyên thiếu.
– Khác biệt then chốt
Đại Việt khai thác triệt để sông nước: giấu quân sau lũy tre, lợi dụng bãi bồi, cọc ngầm và hỏa công để khống chế bến vượt. Quân Tống quen đánh đồng bằng khô ráo nên khó phát huy sức mạnh khi buộc phải vượt sông trong hỏa lực dày đặc.
Tinh thần chiến đấu cũng khác biệt rõ rệt: quân Đại Việt chiến đấu bảo vệ đất nước và được dân hỗ trợ; quân Tống xa hậu phương, kéo dài chiến dịch nên nhanh mỏi mệt. Những yếu tố này tạo lợi thế quyết định cho Đại Việt và dẫn tới thắng lợi tại trận như nguyệt.
– Giai đoạn áp sát và thăm dò
– Giai đoạn công kích vượt sông
– Giai đoạn phản công quyết định
– Kết quả trực tiếp của trận Như Nguyệt
– Ý nghĩa lịch sử của chiến thắng
Bài thơ Nam Quốc Sơn Hà vang lên bên bờ Như Nguyệt thường được xem như “bản tuyên ngôn độc lập” sớm của dân tộc, cổ vũ tinh thần quân sĩ, làm lung lay nhuệ khí đối phương. Dù tranh luận học thuật về bối cảnh đọc thơ ra sao còn tồn tại, không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng sâu rộng của áng thơ này đối với lòng yêu nước. Hình ảnh vị tướng Lý Thường Kiệt vừa cứng rắn trên chiến địa, vừa mềm dẻo trong ngoại giao thể hiện tầm nhìn “biết dừng đúng lúc”, ưu tiên lợi ích lâu dài của quốc gia.
Một điểm nhấn khác là nghệ thuật dùng sông làm lũy. Đại Việt biến dòng nước thành bức tường thiên nhiên, kết hợp cọc ngầm, rào tre, lũy đất, hỏa công, tạo thành hệ sinh thái phòng thủ tối ưu.
Yếu tố dân – quân gắn bó thể hiện qua việc dân binh hỗ trợ vận tải, cung ứng lương thực, sửa chữa cầu bến, nuôi giấu thương binh. Những câu chuyện về các toán cảm tử đêm lặng lẽ đốt phá thuyền địch, hay các nữ binh, dân phu bốc vác góp sức nơi hậu cứ, đã góp phần tạo nên “hậu phương vững – tiền tuyến mạnh”.
Cuối cùng là bài học về quản trị chiến dịch: biết lượng sức, kiên định mục tiêu, đánh vào điểm yếu hậu cần, tâm lý và thời tiết. Nhờ vậy, trận như nguyệt trở thành điển phạm để nghiên cứu trong các chuyên đề về nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Sông Như Nguyệt nằm ở vị trí yết hầu phía bắc kinh đô Thăng Long, lòng sông đủ rộng để kìm hãm tốc độ vượt sông của đại quân địch. Bờ nam có địa thế cao ráo, tiện đặt lũy, doanh trại và tuyến hậu cần; bờ bắc nhiều bãi lau lầy lội khiến công binh đối phương khó triển khai. Đây là điểm hội tụ lý tưởng của phòng thủ tự nhiên và phòng ngự nhân tạo.
Nguồn sử phổ biến ghi nhận nhà Tống huy động đại quân lớn với nhiều cánh, gồm bộ binh, kỵ binh, thủy quân và công binh, do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy. Dù con số cụ thể có khác nhau giữa các sách, điểm chung là lực lượng Tống vượt trội về số lượng so với quân Đại Việt nhưng lại yếu về hậu cần và quen đánh địa hình khác.
Nhiều tư liệu truyền thống gắn bài thơ với bối cảnh sông Như Nguyệt, coi đó là lời khẳng định chủ quyền, khích lệ quân dân. Dẫu giới nghiên cứu còn tranh luận về thời điểm, cách thức, nhân vật đọc thơ, ảnh hưởng tinh thần của Nam Quốc Sơn Hà đối với trận như nguyệt và lịch sử dân tộc là điều đã được thừa nhận rộng rãi.
Trận Như Nguyệt 1077 là minh chứng sống động cho trí tuệ quân sự Việt Nam: chủ động đánh trước để phá kế hoạch xâm lược, rồi trở về phòng tuyến sông nước vững chắc, kiên trì tiêu hao, chọn thời cơ phản công để định đoạt cục diện.
Để trẻ yêu thích việc học địa lý, lịch sử, khoa học nhân loại cùng nhiều môn học hữu ích khác như toán toán tư duy, tiếng anh, tiếng Việt,… thì ba mẹ hoàn toàn có thể yên tâm với app giáo dục sớm KidsUP Pro dành cho trẻ từ 1 – 8 tuổi. Học ngay trên điện thoại mà không cần kết nối wifi. Ba mẹ hãy đăng ký cho con từ sớm để nhận được những ưu đãi phù hợp nhất từ KidsUP nhé!
Chào các độc giả của KidsUP, mình là Khả Như – tác giả tại chuyên mục “Kiến thức giáo dục sớm”. Mình đã có 3 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực biên soạn nội dung và chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong các lĩnh vực giáo dục trẻ nhỏ, nuôi dạy con,…. Mình hy vọng rằng với những nội dung tâm huyết mình đăng tải trên sẽ đem tới cho các bậc phụ huynh cũng như các bé nhiều giá trị hữu ích.
